Res musealiae: Sianokosy – to koszenie siana czy trawy?

Kosa, Kleszczele, PME 8492 (fot. Edward Koprowski)

Autor: Małgorzata Jaszczołt

Słowo „sianokosy” wydaje się być naturalną zbitką wyrazów „siano” i „kosa”, chociaż nie trawę się kosi i określenie tego gospodarskiego zajęcia tym mianem wydaje się nielogiczne. „Ale znaczenie wyrazu złożonego nie musi być sumą znaczeń jego części składowych. (…) «Sianokos» (współcześnie częściej w liczbie mnogiej «sianokosy») to pierwotnie «koszenie traw na siano» (…) oraz «czas koszenia, suszenia traw i zbioru siana z pól». A zatem w zakres definicji wyrazu «sianokos(y)» wchodzą również znaczenia wyrazów podstawowych «siano» i «kosić»”[1]. Warto też dodać, że w dawnej polszczyźnie wyraz „sianożęć” || „sianożęcie” był używany w podobnym znaczeniu. Oznaczał „łąkę do koszenia trawy na siano”, a także „skoszoną trawę” i „siano” oraz „czas koszenia, suszenia traw”.

Karmienie wołów, 1978 rok, Arch. PME N. 1760 (fot. Edward Koprowski)

Łąki kosi się w ciągu roku kilkukrotnie, najczęściej od jednego do trzech razy. Liczba pokosów zależy od jakości łąki: rodzaju gleby, nawodnienia, składu runi i nawożenia. Uważa się, że łąkę należy kosić w dzień słoneczny, w godzinach okołopołudniowych, kiedy pod wpływem światła rośnie w roślinach zawartość cukrów. Przed II wojną światową i po wojnie trawy koszono kosą, później w użycie weszły kosiarki konne, a następnie wyspecjalizowane wielozadaniowe maszyny (np. kosiarka ze zgniataczem pokosu) lub dodatkowe przetrząsacze siana, przyczepy samozbierające, prasy zwijająco-rolujące). Kosy wykuwane przez kowali uważane były niegdyś za najlepsze. Często posługiwano się jednak także kosami fabrycznymi. Podobno z kosą trzeba się „zgrać”, a kosa i kosiarz to duet nierozłączny. Do ostrzenia tego narzędzia w trakcie koszenia służą kamienne osełki, trzymane w wodzie w specjalnych – niekiedy zdobionych – pochwach. Do polerowania służyły osełki drewniane. Narzędziem pomocniczym, potrzebnym do przewracania suszącego się siana, były grabie.

 

Kulka do siana, wieś Morze, woj. podlaskie PME 8395 Fot. Edward Koprowski

 

Praca przy stożeniu siana, 1969 rok, Arch. PME N. 626 (fot. Krzysztof Chojnacki)

Skoszoną trawę suszy się najczęściej na pokosach – na ziemi lub w rejonach górskich na ostrwiach (tyczkach z odgałęzieniami). Zebrane siano przechowywano dawniej w okrągłych stogach z wbitą tyką lub brogach (rodzaj wiaty, zadaszenia zamocowanego na 4 tyczkach z ruchomym zadaszeniem, stożkowym lub piramidalnym). Zwożono je także do stodoły, jeśli gospodarz taką posiadał. Na sianie w okresie letnim młodsi członkowie rodzin spędzali noce. Sianem wypełniano płócienne sienniki (rodzaj materaca) do spania, siedziska do wozów, poduszki do uprzęży końskiej, ale przede wszystkim służyło przez całą zimę jako pasza dla krów i koni.

Ostrzałka do kosy, Ligęzów, PME 6415 (fot. Edward Koprowski)

Czasy spania nocy pośród zapachu siana minęły (niekiedy taką atrakcję oferują gospodarstwa agroturystyczne). Współcześnie, mniej romantycznie, siano przechowuje się w formie zrolowanych, zafoliowanych beli, które tworzą współczesny krajobraz łąk po sianokosach, koszonych nie kosą, a np. nowoczesną kosiarką o nazwie MegaCutter firmy New Holland i Kverneland (potentatów w branży maszyn rolniczych).

Cięcie słomy na sieczke karmienie owiec, 1978, Zarębek Wyżny Arch. PME N. 1739 (fot. Piotr Szacki)

Tekst powstał jako komentarz do wystawy stałej „Porządek rzeczy. Magazyn Piotra B. Szackiego”, którą oglądać można w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie.

 

Zobacz więcej:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Sianokosy
https://www.youtube.com/watch?v=59bUJfEWPUo
https://www.youtube.com/watch?v=uK66-1DqGoI
https://www.youtube.com/watch?v=Hjg8qAH4HdM
https://maciejcmoch.wordpress.com/2013/11/21/sianokosy-z-koniem/
http://www.stajniatrot.pl/texts/mondre/sianokos.html
https://www.zespoly.watra.pl/polaniorze-z-koscieliska
http://lukaszluczaj.pl/kiedy-skosic-lake/
http://moto.onet.pl/duza-rzecz/premiery-i-nowosci/new-holland-megacutter-kosiarka-z-potencjalem/507j6

[1] http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/sianokosy;8049.html

 

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s